1001 Kitap | Feyza Hepçilingirler, Öğretenlere ve Öğrenenlere Türkçe Dilbilgisi |

FEYZA HEPÇİLİNGİRLER

Öğretenlere ve Öğrenenlere
Türkçe Dilbilgisi

1. BÖLÜM: SÖZCÜK
(1. Bölüm - İçindekiler)

2. BÖLÜM: YAZIM KURALLARI
(İkinci Bölüm - İçindekiler)

3. BÖLÜM: TÜMCE (CÜMLE)
(Üçüncü Bölüm - İçindekiler)

4. BÖLÜM: DOĞRU VE İYİ ANLATIM
(Dördüncü Bölüm - İçindekiler)

www.1001Kitap.com

Sözcüğün Görevi

    Eskiler "Fiili, faili bilmeden yazmaya kalkıyor." diye küçümserlerdi dilbilgisi bilmeden yazma uğraşına girişenleri. Bugünse, matematik bilmemek nasıl bir çeşit övünme nedeni sayılıyorsa dilbilgisi bilmemek de öyle sayılıyor. "Ben dilbilgisinden anlamam." diyenlerde, neredeyse bu bilgisizlikle övünür gibi bir tutum var.
    Pek çok kişi, dilbilgisiyle bir yabancı dili öğrenmeye kalkıştığında karşılaşmakta ve Türkçenin de birtakım kuralları olabileceğini ancak o zaman fark etmekte. Oysa bütün dillerde temel işleyiş aynıdır ve yabancı dil öğrenmek için insanın kendi dilinden başka güvencesi olmaması gerekir.
    Sözgelimi, tümce, bütün dillerde yargı bildirmek amacıyla kurulur. Yargının oluşması için de iki temel öğe gereklidir: Yapılan bir hareket ve bu hareketi yapan bir varlık; dilbilgisel adlarıyla söylersek yüklem ve özne. Pek çok yabancı dilde, bu ikisi ile daha tümcenin başında yargı oluşturulur, daha sonra eklenen öğelerle de tamamlanır. Türkçede ise tümcenin temel öğesi (adından da anlaşılacağı gibi), yargının bütün yükünü tek başına taşıyan, yüklenen yüklemdir. Yüklem, Türkçenin eylem çekimine getirdiği kişi ekinden dolayı çoğu kez yargıyı tek başına bildirmeye yeter. İngilizcede "went" hiçbir zaman yargı bildiremezken Türkçede "Gittim." sözcüğü, gitmek eylemini ve bu eylemi yapanı bildirdiği için yargıdır ve büyük harfle başlayıp sonuna nokta konabilecek bir tümcedir.
    Görev konusuna girmeden bu kavramdan ne anlaşılması gerektiğini vurgulamakta yarar var. Görev, yapılan işin adıdır. Yapılan işin kendisine ise "işlev" diyebiliriz. Sözgelimi benim şu anda yaptığım iş, Türkçe ile ilgili birtakım bilgileri aktarmak, işlevim: Türkçe konusunda doğru bellediğim kimi bilgileri öğretmek. Peki, yaptığım bu işin bir adı var mı? Var: Öğretmenlik. Öyleyse benim görevimin adı bu, benim adım değil. Buna karşın, "Öğretmenim!" ya da "Hocam!" dendiğinde dönüp bakarım. Oysa söylenen, adım değil, yaptığım işin adıdır yalnızca. Bunları şunun için vurguluyorum. Bir sözün ya da sözcüğün "yüklem" olduğunu söylediğimizde, görevinin adını söylemiş oluruz.
    Bir sözcük, ya tümcenin içinde, yükleme bağlı olarak göreve girer ya da tümce dışında (başka bir deyişle dilin içinde) yanındaki sözcüklere göre görev üstlenir. Öyleyse sözcüğün iki alanda görevi olabilir.

Sözcüğün tümcedeki görevi
Sözcüğün dilin içindeki (dilsel) görevi

Şimdi bu alanlardaki görevleri sırasıyla inceleyelim:

<< Önceki Sayfa - Ana Sayfa - Sonraki Sayfa >>