1001 Kitap | Feyza Hepçilingirler, Öğretenlere ve Öğrenenlere Türkçe Dilbilgisi |

FEYZA HEPÇİLİNGİRLER

Öğretenlere ve Öğrenenlere
Türkçe Dilbilgisi

1. BÖLÜM: SÖZCÜK
(1. Bölüm - İçindekiler)

2. BÖLÜM: YAZIM KURALLARI
(İkinci Bölüm - İçindekiler)

3. BÖLÜM: TÜMCE (CÜMLE)
(Üçüncü Bölüm - İçindekiler)

4. BÖLÜM: DOĞRU VE İYİ ANLATIM
(Dördüncü Bölüm - İçindekiler)

www.1001Kitap.com

EYLEMLERİN YAN ANLAM KAZANMASI

    Ad soylu sözcükler için söylediğim anlam değişmeleri eylemler için de geçerlidir. Eylem de tek başınayken temel anlam taşır. Yanına aldığı sözcüklerden etkilenerek anlamını değiştirir. Eylemlerdeki bu anlam değişmelerini de yukarıdakine benzer örneklendirmelerle incelemeye alalım şimdi. Bir eylem seçelim ve a değerini verelim ona. Sözlükten bakarak yazıyorum:     Vermek: (Üzerinde ya da yakınında olan bir şeyi) Birisine eriştirmek, iletmek.
    "Bir şey" sözünün özellikle altını çizdim. İşte x bu! Oraya, o x'in yerine getireceğim sözcükler değiştirecek "vermek" eyleminin anlamını. Demek ki a'nın anlamı, x ile çarpımıyla belirlenecek.

    Ayşe, kalemi bana verdi.
    (Değişmedi a'nın anlamı. Vermek, burada da "iletmek, eriştirmek". Demek henüz temel anlamda "vermek". Yani, x = 1 ve a'nın değeri 3 ise, hâlâ 3.)

    Ağa, taşlı küçük tarlayı ırgatına verdi.
    (Vermek, anlamını değiştirdi. Burada artık "eriştirmek, iletmek" değil, "bağışlamak, bırakmak". İşte yan anlam kazanmaya başladı "vermek"; x'in değeri 2 ise a = 6, x eğer 5 ise a = 15 oldu.)

    Bize bir öğretmen gibi, saatlerce ders verdi.
    ("Bağışlamak, bırakmak" mı "vermek"in anlamı ya da "iletmek, eriştirmek" mi? îkisi de değil. Burada "bilgi aktarmak" söz konusu; a'ya istediğiniz değeri vermekte özgürsünüz.)
    Artık tümce kurmayacağım; ama şu örneklere bir bakalım birlikte: "zahmet vermek", "konser vermek", "borcunu vermek", "kızını vermek", "umut vermek", "yetki vermek", "ad vermek", "emek vermek"...
    Yukarıdaki örneklerde "vermek" eyleminin yanına koyduğum adların tümü kendi anlamında. Buna özellikle dikkat etmenizi isteyeceğim; çünkü başka bir konuyla ilgili çengeli, daha buralardayken atmakta yarar var. O konu, deyimler. "Emek, umut, yetki" gibi sözcükler soyut anlam taşımakta; ama dikkat: Kendi anlamları bu zaten; temel anlamları soyut. Eylemle birlikte yanındaki sözcük de anlamından uzaklaşırsa "deyim" oluşur. Bu konuya, ileride, ayrıntısıyla gireceğim; ancak, şimdiden şunu söylemekte yarar var: Deyim, sözcükler kendi anlamından uzaklaştırılarak kurulur. "Ağzının payını vermek" deyimine bu açıdan bir bakalım. Ortada "vermek" eylemi olmadığı gibi, "ağız" da yok, "pay" da yok. Bu sözcükler de anlamını yitirmiş. "Ağzının payını vermek" nedir? Ömer Asım Aksoy'un Deyimler Sözlüğü'nden yazıyorum anlamını: "Paylamak, sert sözlerle haddini bildirip susturmak." Görüldüğü gibi, ne "ağız" kendi anlamında ne "pay" ne de "vermek".
    "Ver elini İstanbul!" gibi örnekleri de bu kapsamda siz düşünün.

Öğretenlere: Adın ve eylemin yan anlam kazanıp kazanmadığını buldurmada en kolay yol olarak bellenen şey, yerine sözcük koydurmaktır. Test tipindeki bir sınavda diyelim ki soru kökünde bir tümce verilmiş. "Aşağıdakilerin hangisinde 'giriş' sözcüğü, 'Yazının giriş bölümünü birkaç kez okumuş; ama bir şey anlamamıştı.' tümcesindeki anlamıyla kullanılmıştır?" deniyor soruda da. Buradaki "giriş" sözcüğünün "başlangıç" demek olduğunu bulmasını, aşağıdaki tümcelerde de "giriş" sözcüklerinin yerine "başlangıç" sözcüğünü koymasını sakın önermeyin öğrencinize. Çünkü sözcüklerin yan anlamları var ve bu yan anlamlar, öğrencide sizin aklınıza gelmeyen çağrışımlar yapabilir. Sözgelimi "Evin girişi pek dar." tümcesini seçeneklerden birinde gören öğrenci, "Evin girişi de evin başlangıcıdır. Ev oradan başlamıyor mu?" diye düşünürse ne olacak? Oysa, soru olarak verilen tümcede "giriş" sözcüğü "girizgâh" anlamında kullanılmıştı; "evin girişende ise "antre" anlamında. "Ya ne yapalım?" diyorsanız hemen söyleyeyim: Anlam sorularında daima tasarım ve çağrışım yapmasını önerin öğrencinize. Yerine koyacak sözcük aramasın, o sözcüğün ne anlama geldiğini tam anlasın, yeter.

Şimdiye kadar gördüklerimizi şöyle özetleyebiliriz: Tek tek sözcüklerin yeni anlam kazanması başlıca dört yönde olmakta:

Somut anlamlı sözcüğün somut yan anlam kazanması (Ağzımızdaki "diş", sarımsağın "diş"i)
Somut anlamlı sözcüğün soyut yan anlam kazanması (Ağzımızdaki "dil", konuşulan "dil")
Soyut anlamlı sözcüğün soyut yan anlam kazanması (Bunun pek fazla örneği yok. Doğan Aksan "aç olma hali" anlamındaki "açlık" sözcüğünün "kıtlık, yoksulluk" anlamına gelmesi örneğini veriyor.)
Soyut anlamlı sözcüğün somut yan anlam kazanması ("yaşamın bir dönemi" anlamındaki "gençlik" sözcüğünün, "genç insanların oluşturduğu topluluk" anlamında kullanılması ya da "düz olmayan, çarpık" anlamındaki "eğri"nin "çizgi" anlamını kazanması; hatta bir geometrik şekle ad olması).

<< Önceki Sayfa - Ana Sayfa - Sonraki Sayfa >>